درسنامه آموزشی علوم تجربی کلاس سوم
درس 12: هر کدام جای خود (1)
پشت گردن خود را لمس کنید. آیا برآمدگیهایی احساس میکنید؟
برآمدگیهایی که لمس کردید، بخشی از ستون مهرههای شما هستند. در بدن انسان ستون مهرهها از گردن شروع میشود و تا پایینتر از کمر ادامه مییابد.
درون بدن بعضی جانوران ستون مهره وجود دارد. به این دسته از جانوران، مهرهدار میگویند. در شکل زیر ستون مهرههای سنجاب مشخص شده است. ستون مهرهها در این جانور از سر تا انتهای دُم ادامه دارد.
یک دامپزشک تصویرهای زیر را از داخل بدن چند جانور جمعآوری کرده است. به دقت به آنها نگاه کنید. کدام جانوران ستون مهره دارند؟ دلفین، غاز و سگ
دانشمندان جانوران را به دو گروه مهرهدار و بیمهره تقسیم میکنند. به جانورانی مانند مورچه، کرم و پروانه که در بدنشان ستون مهره ندارند، جانوران بیمهره میگویند.
در تصاویر بالا چه جانورانی بیمهره هستند؟ ملخ و خرچنگ
در شکل زیر استخوانهای یک ماهی را مشاهده میکنید. ستون مهرههای این ماهی را در شکل مشخص کنید.
در سالهای آینده، دربارهی گروه بیمهرهها خواهید آموخت. در این درس و درس بعد با مهرهداران آشنا میشوید.
تاکنون بیشتر از 65000 نوع جانور مهرهدار روی کُرهی زمین کشف شده است. چه جانوران مهرهداری میشناسید؟ آنها را نام ببرید.
انسان، اسب، گوسفند، گربه، سگ، شیر، ماهی
جانوران در جاهای متفاوتی زندگی میکنند. جانورانی که نام بردید، در چه جاهایی زندگی میکنند؟
بعضی در کنار انسانها در مزرعه و بعضی از آنها در جنگ و دریا زندگی میکنند.
گفتوگو (صفحهی 106 کتاب درسی)
چرا محل زندگی جانوران با هم متفاوت است؟
چون نیازهای آنها با یکدیگر متفاوت است. هر جانور جایی را انتخاب میکند که در آنجا بتواند به راحتی غذا پیدا کند، آب داشته باشد و از خطر دور بماند. همچنین جانوران جایی را دوست دارند که دمای آن برای بدنشان مناسب باشد.
مثالهای زیادی وجود دارد. ماهی در آب زندگی میکند چون با آبشش نفس میکشد. شتر در بیابان زندگی میکند چون میتواند گرمای زیاد و کمبود آب را تحمل کند. خرس قطبی در سرما زندگی میکند چون بدنش پر از چربی و موهای ضخیم است. پس هر جانور در جایی زندگی میکند که برای او مناسبتر است.
جانوران در جایی زندگی میکنند که در آنجا بتوانند نیازهایشان را برطرف کنند.
ما و همهی جانوران برای زنده ماندن به هوا، آب، غذا و جای مناسب نیاز داریم.
ما در خشکی زندگی میکنیم و با کمک ششهایمان نفس میکشیم و نمیتوانیم زیر آب نفس بکشیم.
به نظر شما چرا غواص در زیر آب به استوانک هوا نیاز دارد؟
چون انسانها با شش تنفس میکنند و زیر آب هوا به صورتی نیست که بتوان با شش اکسیژن آب را دریافت کنند.
آیا در آب هوا وجود دارد؟
هر یک از گروهها نظر خود را دربارهی اینکه «آیا در آب هوا وجود دارد» با یک مثال بیان کنند.
گروه 1: ما فکر میکنیم در آب هوا وجود دارد. وقتی آب را میجوشانیم، حبابها دیده میشود و این نشان میدهد که در آب هوا هست.
گروه 2: به نظر ما در آب هوا وجود دارد. وقتی ماهی در آب زندگی میکند و نفس میکشد، یعنی هوا در آب هست.
گروه 3: ما فکر میکنیم در آب هوا هست. وقتی گیاهان آب را داخل لیوان میگذاریم، روی برگها حبابهای کوچکی میبینیم که نشان میدهد هوا در آب وجود دارد.
گروه 4: ما فکر میکنیم در آب هوا وجود دارد. اگر یک سنگ را داخل آب بیندازیم، حبابهای هوا از دور آن بیرون میآید و به سطح آب میرسد.
حال با انجام آزمایش زیر وجود هوا در آب را بررسی کنید.
آزمایش (صفحهی 107 کتاب درسی)
وسایل و موادّ لازم: ظرف شیشهای مقاوم در برابر گرما، شمع، آب، سهپایه، توری فلزی، کبریت
1- ظرف شیشهای را تا نیمه از آب پُر کنید و آن را مطابق شکل 1 روی توری فلزی قرار دهید.
2- شمع را زیر سه پایه قرار دهید و آن را روشن کنید.
3- مدّتی صبر کنید تا آب گرم شود. مشاهدههای خود را یادداشت کنید.
4- از مشاهدهی حبابهایی که درون لیوان، روی دیواره تشکیل شدهاند، چه نتیجهای میگیرید؟ پاسخ خود را توضیح دهید.
وقتی آب روی شعله گرم میشود، پس از مدتی روی دیوارهی ظرف شیشهای حبابهای کوچکی دیده میشود. این حبابها هنگام گرم شدن بیشتر و بیشتر میشوند.
از تشکیل این حبابها نتیجه میگیریم که در آب هوا وجود دارد. با گرم شدن آب، هوای حل شده در آن از آب جدا میشود و به صورت حباب بالا میآید. بنابراین این آزمایش نشان میدهد که حتی اگر هوا دیده نشود، مقدار کمی هوا در آب وجود دارد.
ماهیها در آب زندگی میکنند. این جانوران آبشش دارند. آنها به کمک آبشش خود میتوانند از هوای درون آب تنفس کنند.
ویژگیهای مهرهداران
یکی از کارهایی که به ما کمک میکند موجودات زنده را بهتر بشناسیم، مشاهده، توصیف و دستهبندی آنهاست.
برای توصیف یک جانور به مواردی مانند محل زندگی، نوع حرکت، اندازه ، تعداد دستها یا پاها، رنگ، مهرهدار یا بیمهره بودن، تنفس با شش یا آبشش، نوع غذا، تخمگذار یا بچهزا بودن اشاره میکنیم. این موارد ویژگیهای آن جانور هستند.
فعالیت (صفحهی 108 کتاب درسی)
متن زیر زاغ بور را توصیف میکند. این متن را به طور گروهی بخوانید و با استفاده از آن ویژگیهای زاغ بور را بنویسید و گزارش دهید.
«زاغ بور» مانند پرندگان دیگر با شش تنفس میکند. این پرنده رنگ نخودی مایل به قهوهای دارد. بیشتر در منطقههای بیابانی ایران زندگی میکند. دو پای بلند دارد و میتواند با سرعت زیادی راه برود. اندازهی آن حدود 25 سانتیمتر است. در فصل بهار بین 3 تا 5 تخم میگذارد. غذای اصلی زاغ بور حشرات است.
نام جانور: زاغ بور
محل زندگی: مناطق بیابانی ایران
نوع حرکت: پرواز کردن و راه رفتن سریع
اندازه: 25 سانتیمتر
تعداد دستها یا پاها: دو پای بلند
رنگ: نخودی مایل به قهوهای
مهرهدار یا بیمهره بودن: مهرهدار
تنفس با شش یا آبشش: تنفس با شش
نوع غذا: حشرات
تخمگذار یا بچهزا: تخمگذار (3تا 5 تخم)
موجودات زنده را میتوانیم با توجه به شباهت و تفاوتهایشان دستهبندی کنیم.
کاوشگری (صفحهی 109 کتاب درسی)
به تصویر جانوران زیر نگاه کنید.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
جدولی مانند جدول زیر بکشید. بالای ستونها تعدادی از ویژگیهای دلخواه خود را بنویسید. به کمک همگروهیهای خود جدول را برای جانورانی که تصویر آنها را میبینید، پر کنید.
میتوانید با جستوجو در کتابها یا پرسیدن از دیگران پاسخ برخی پرسشها را پیدا کنید.
| نام جانور | تخمگذار یا بچهزا | نوع غذا | اندازه (بزرگتر یا کوچکتر از شما) | محل زندگی | طول عمر تقریبی | اهلی یا وحشی |
|---|---|---|---|---|---|---|
| خرس | بچهزا | همهچیزخوار | بزرگتر از من | کوه و جنگل | 20 تا 30 سال | وحشی |
| عقاب | تخمگذار | گوشتخوار | بزرگتر از من | کوه و ارتفاعات | 15 تا 30 سال | وحشی |
| ماهی قرمز | تخمگذار | همهچیزخوار | کوچکتر از من | آبهای شیرین | 5 تا 10 سال | اهلی |
| اسب | بچهزا | علفخوار | بزرگتر از من | مزرعه و دشت | 25 تا 30 سال | اهلی |
| مار | تخمگذار | گوشتخوار | کوچکتر از من | بیابان، جنگل، مزرعه | 10 تا 20 سال | وحشی |
| ماهی غزلآلا | تخمگذار | همهچیزخوار | کوچکتر از من | آب سرد رودخانهها | 7 تا 10 سال | اهلی |
| تمساح | تخمگذار | گوشتخوار | بزرگتر از من | رودخانهها و مردابها | 50 تا 70 سال | وحشی |
| مرغ | تخمگذار | همهچیزخوار | کوچکتر از من | مزرعه و حیاط | 8 تا 10 سال | اهلی |
| قورباغه | تخمگذار | گوشتخوار (حشرات) | کوچکتر از من | کنار آب و تالاب | 5 تا 10 سال | وحشی |
- به شباهتها و تفاوتهای جانوران در جدولی که کامل کردید، توجّه کنید.
- با همگروهیهای خود این جانوران را دستهبندی کنید.
- شما از کدام ویژگی برای دستهبندی استفاده کردید؟
ویژگیهایی مثل تخمگذار یا بچهزا بودن، محل زندگی و اهلی یا وحشی بودن جانوران
- به هر یک از دستههای خود، چه جانوری میتوانید اضافه کنید؟
گوشتخواران: گرگ
علفخواران: گاو
همهچیزخواران: سگ
- دستهبندی گروه خود را به کلاس ارائه دهید. سپس دستهبندیها را با هم مقایسه کنید.
دانشمندان با استفاده از برخی ویژگیهای مهرهداران، آنها را به 5 گروه طبقهبندی کردهاند که در درس بعدی با آنها آشنا خواهید شد.